Từ ngày 8/1, rác thải các hộ gia đình sẽ phải phân loại thành 3 nhóm
Phó chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Mạnh Quyền vừa ký ban hành Quyết định số 87 về quy định quản lý chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn thành phố. Quyết định số 87 có hiệu lực từ ngày 8/1; thay thế Quyết định số 16/2013/QĐ-UBND Quy định quản lý chất thải rắn thông thường trên địa bàn. Đối tượng áp dụng là các cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân có hoạt động liên quan đến hoạt động quản lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn.
Từ ngày 8/1, người dân Hà Nội bắt buộc phải phân loại rác tại nguồn.
Theo quyết định, rác sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân được phân loại tại nguồn thành 3 nhóm. Nhóm 1 là chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế, gồm: giấy thải, nhựa thải, kim loại thải, thủy tinh thải, vải, đồ da, đồ gỗ, cao su, thiết bị điện…
Nhóm 2 là chất thải thực phẩm, gồm: thức ăn thừa, thực phẩm hết hạn sử dụng; các loại rau, củ, quả, trái cây và các phần thải bỏ sau khi sơ chế, chế biến món ăn; các sản phẩm bỏ đi từ thịt gia súc, gia cầm, thủy, hải sản…
Nhóm 3 là chất thải rắn sinh hoạt khác, chất thải nguy hại, gồm: chất thải cồng kềnh như tủ, giường, bàn ghế cũ hỏng; tủ sắt, khung cánh cửa…; chất thải nguy hại, như: bao bì đựng thuốc bảo vệ thực vật, axit thải, dung môi thải, dầu mỡ công nghiệp, sơn; các loại pin, ắc quy thải…
Hà Nội quy định bao bì chứa nhóm chất thải thực phẩm có tổng thể màu xanh lá cây nhưng vẫn dễ nhận diện được loại chất thải chứa bên trong, bảo đảm tránh rò rỉ nước và phát tán mùi. Bao bì chứa nhóm chất thải khác còn lại có tổng thể màu xám nhưng vẫn dễ nhận diện được loại chất thải chứa bên trong.
Đối với nhóm chất thải nguy hại phát sinh trong sinh hoạt thì lưu chứa trong bao bì (trừ bao bì có màu xanh lá cây và màu xám), có khả năng chống ăn mòn, có khả năng chống thấm, không rò rỉ ra ngoài môi trường.
Hộ gia đình, cá nhân phải tự trang bị bao bì chứa rác sinh hoạt để lưu giữ và chuyển giao theo phương án tương ứng với từng loại chất thải sinh hoạt.
Theo đó, với nhóm 1 (chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế) thì phân loại vào túi riêng và chuyển giao cho tổ chức, cá nhân tái sử dụng, tái chế hoặc đơn vị cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt hoặc lưu giữ tại nhà và định kỳ mang đến điểm thu mua tập trung do UBND cấp xã quy định.
Với nhóm 2 (chất thải thực phẩm) có thể làm phân bón hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi hoặc chuyển giao cho các tổ chức, cá nhân có chức năng thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt theo quy định.
Với nhóm 3 (chất thải cồng kềnh), khi có phát sinh thì người dân phải liên hệ với đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn để chuyển giao theo quy định rồi chi trả tiền hoặc tự vận chuyển đến điểm thu gom tập trung do UBND cấp xã quy định và không phải chi trả chi phí. Riêng chất thải nguy hại trong sinh hoạt của các hộ gia đình, cá nhân được phân loại và lưu giữ tại nhà hoặc mang đến điểm thu gom tập trung theo lịch định kỳ do UBND cấp xã quy định.
Đặc biệt, trong Quyết định số 87, Hà Nội cho phép đơn vị cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt có quyền từ chối thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định và thông báo cho UBND cấp xã để kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật.
Ghi nhận cho thấy, nhiều người dân vẫn lúng túng, thậm chí chưa hiểu rõ phải phân loại như thế nào, trong khi việc thu gom, xử lý trên thực tế chưa có nhiều thay đổi. Chị Nguyễn Thị Minh Hà (phường Từ Liêm) cho biết, chị từng nhiều lần thực hiện phân loại rác, song khi nhân viên thu gom rác đến, tất cả lại bị đổ chung vào thùng xe. Quan sát các gia đình xung quanh khu chị ở, chị Hà cho biết các gia đình vẫn vứt rác theo thói quen cũ, thậm chí nhiều khu nhà trọ rác để bừa bộn ngoài cửa.
Khi được hỏi về quy định mà Hà Nội áp dụng về phân loại rác tại nguồn, chị Hà cho biết, chưa nắm được thông tin này. Tương tự, anh Phạm Văn Bách (phường Tây Mỗ) cho hay, hiện ở khu chung cư chưa được bố trí thùng rác riêng cho từng loại rác mà chỉ vứt tất cả chung vào một đường ống đổ rác. Thêm vào đó, việc phân loại rác đòi hỏi phải để riêng từng túi, từng thùng, nếu không có không gian và thời gian thì rất khó duy trì lâu dài.
Cách gì để phân loại rác tại nguồn?
GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Trưởng ban Khoa học, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho biết, "nút thắt" lớn nhất hiện nay là người dân chưa có được câu trả lời cho câu hỏi "phân loại rác để làm gì, phân loại rác có lợi gì"?
Vị chuyên gia phân tích, trong thực tế, những loại rác có giá trị như giấy vụn, kim loại, nhựa… từ lâu đã được thu gom, phân loại. Như vậy, khi người dân thấy rõ giá trị của việc phân loại rác, việc thực hiện sẽ trở nên tự giác và hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, để người dân tham gia phân loại rác, quy trình phải đơn giản, phù hợp với điều kiện sống đa dạng, từ nhà mặt đất đến chung cư, khu tập thể.
Theo TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Môi trường, muốn thành công trong việc phân loại rác phải có lộ trình, bước đi cụ thể và cách làm cho đúng, cho phù hợp. Chính sách phải phá được các điểm nghẽn, đặc biệt là động lực về kinh tế, động lực của người dân, động lực của đơn vị thu gom.
Theo TS Hoàng Dương Tùng, Hà Nội có thể tạo động lực thực sự cho người dân bằng cách kết nối phân loại rác với lợi ích kinh tế và danh hiệu cộng đồng, thay vì chỉ kêu gọi tự nguyện. Về kinh tế, có thể giảm phí thu gom cho hộ gia đình phân loại đúng, hoặc áp dụng cơ chế "trả phí theo lượng rác không tái chế" như nhiều quốc gia. Có thể triển khai chương trình tích điểm xanh, cho phép người dân mang rác tái chế đến điểm thu đổi để nhận quà, phiếu mua hàng hoặc giảm giá điện, nước.
Về cộng đồng, các khu dân cư, tổ dân phố làm tốt có thể được công nhận danh hiệu "Khu dân cư xanh", "Tổ dân phố phân loại tốt", được ưu tiên trong các chương trình thi đua, hỗ trợ hạ tầng hoặc quỹ môi trường.
PGS.TS Bùi Thị An, đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, để phân loại rác trở thành thói quen thường nhật của người dân cần một quá trình lâu dài, với trọng tâm là xây dựng ý thức và thói quen thông qua các nhóm chính sách cụ thể.
Trước hết, khung chính sách phải quy định rõ trách nhiệm và chế tài: ai làm tốt được ghi nhận, ai không làm tốt phải chịu xử lý. Trách nhiệm cần được phân định cụ thể cho từng cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp và cả cơ quan quản lý, tránh tình trạng "làm tốt hay không cũng như nhau".
Bên cạnh đó, cơ chế phí và giá phải hợp lý để doanh nghiệp thu gom có thể tồn tại, phát triển, đồng thời tạo động lực cho người dân giữ gìn môi trường. Tuy nhiên, cần tránh "cào bằng", có chính sách hỗ trợ phù hợp cho các đối tượng yếu thế.
Liên quan đến tái chế, PGS.TS Bùi Thị An nhấn mạnh phải có cơ chế hỗ trợ và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế. Nếu ngành tái chế không có lãi, Nhà nước cần hỗ trợ về thuế, đất đai, tín dụng để doanh nghiệp duy trì hoạt động.
Một yêu cầu quan trọng khác là hạ tầng phải đồng bộ, tránh tình trạng phân loại tốt ở khâu đầu nhưng lại bị trộn lẫn trong quá trình vận chuyển hoặc tập kết.
Về tổ chức quản lý, bà cho rằng cần cách làm cụ thể, phù hợp từng khu vực: nông thôn khác thành thị, miền núi khác đồng bằng; việc phân loại phải đơn giản, dễ thực hiện để người dân làm theo.